តើព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយអន្តរជាតិធំៗជាច្រើនដែលកើតឡើងក្នុងខែកុម្ភៈ ជារឿងចៃដន្យ  ឬជាការរៀបចំ?

អ្នកតាមដាននយោបាយអន្តរជាតិអាចកត់សម្គាល់បានថា ព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធាធំៗជាច្រើនក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក បានកើតឡើងក្នុងខែកុម្ភៈ។ ឧទាហរណ៍សំខាន់ៗរួមមាន បដិវត្តន៍រុស្ស៊ីឆ្នាំ១៩១៧ បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ឆ្នាំ១៩៧៩ រដ្ឋប្រហារភូមាឆ្នាំ២០២១ និងការវាយលុករបស់រុស្ស៊ីលើអ៊ុយក្រែនឆ្នាំ២០២២។ ចំណែកនៅឆ្នាំ២០២៦វិញ ក៏មានព្រឹត្តិការណ៍ធំមួយទៀតផងដែរ គឺសង្គ្រាមរវាងសហរដ្ឋអាម៉េរិក និងអ៊ីស្រាអែលប្រឆាំងនឹងសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាមអ៊ីរ៉ង់ ដែលត្រូវបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី ២៨ ខែកុម្ភៈ។ ការកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់នៃព្រឹត្តិការណ៍ធំៗក្នុងខែដូចគ្នានេះ បានបង្កើតជាសំណួរមួយថា តើបាតុភូតនេះគ្រាន់តែជាការចៃដន្យប្រវត្តិសាស្ត្រ ឬជាលទ្ធផលនៃការគណនាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់រដ្ឋមហាអំណាចធំៗ?

បើពិនិត្យមើលតាមទស្សនៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ និងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះមិនមែនកើតឡើងដោយសារតែខែកុម្ភៈមានលក្ខណៈពិសេសអាថ៌កំបាំងណាមួយនោះទេ ប៉ុន្តែអាចត្រូវបានយល់ថា ជាលទ្ធផលនៃការប្រសព្វគ្នារវាងកត្តាភូមិសាស្ត្រ អាកាសធាតុ និងការគណនាយុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយ។ និយាយម្យ៉ាងទៀត ខែកុម្ភៈមិនមែនជាខែ «មានលក្ខណៈពិសេស» នោះទេ ប៉ុន្តែជាពេលវេលាដែលអាចសមស្របសម្រាប់ការសម្រេចចិត្តធំៗរបស់រដ្ឋ នៅក្នុងបរិបទនយោបាយ និងយោធាអន្តរជាតិ។

មានហេតុផលសំខាន់ពីរដែលអាចយកមកពិចារណាបាន។ ទីមួយ នៅក្នុងតំបន់អឺរ៉ុប និងអាស៊ីភាគខាងជើង ខែកុម្ភៈជាចុងរដូវរងារ ដែលផ្ទៃដីនៅតំបន់ជាច្រើននៅតែអំណោយផលសម្រាប់ការធ្វើចល័តរបស់រថក្រោះ និងយានយន្តយោធា។ ក្នុងស្ថានភាពបែបនេះ ប្រតិបត្តិការយោធាធំៗអាចត្រូវបានរៀបចំ និងចាប់ផ្តើមបានងាយជាងនៅរដូវផ្សេងៗ ជាពិសេសមុនពេលដល់រដូវភក់ ឬរដូវភ្លៀងដែលអាចរារាំងការធ្វើចលនារបស់កងទ័ព។ ហេតុនេះហើយ ប្រតិបត្តិការយោធាធំៗជាច្រើនក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ តែងតែចាប់ផ្តើមនៅអំឡុងពេលនេះ។[1]

ហេតុផលទីពីរ កត្តាប្រតិទិននយោបាយ ព្រោះថាខែកុម្ភៈក៏ស្ថិតនៅដើមឆ្នាំនយោបាយផងដែរ។ ប្រទេសជាច្រើនចាប់ផ្តើមវដ្តថវិកាជាតិ ផែនការយុទ្ធសាស្ត្រថ្មី និងការកំណត់អាទិភាពនយោបាយនៅដើមឆ្នាំ។ ដូច្នេះ មេដឹកនាំនយោបាយអាចយកពេលនេះជាពេលវេលាសមស្របសម្រាប់ធ្វើសេចក្តីសម្រេចធំៗដែលអាចប៉ះពាល់ដល់ទិសដៅនយោបាយ សន្តិសុខ និងគោលនយោបាយការបរទេសរបស់ប្រទេសខ្លួន។ ក្នុងន័យនេះ ពេលវេលាមិនមែនជារឿងអព្ភូតហេតុទេ ប៉ុន្តែជាផ្នែកមួយនៃការគណនាយុទ្ធសាស្ត្រ។

បើយើងពិនិត្យមើលតាមទស្សនៈនៃទ្រឹស្តីប្រាកដនិយម (Realism) នៃទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិ ព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះអាចត្រូវបានយល់ថា ជាលទ្ធផលនៃការប្រកួតប្រជែងអំណាចរវាងរដ្ឋ ជាជាងការពាក់ព័ន្ធនឹងខែណាមួយជាក់លាក់។ ទ្រឹស្តីនេះបញ្ជាក់ថា រដ្ឋនីមួយៗតែងធ្វើសេចក្តីសម្រេចយុទ្ធសាស្ត្រដោយផ្អែកលើផលប្រយោជន៍សន្តិសុខ អំណាច និងការរក្សាតុល្យភាពអំណាចជាមួយគូប្រជែង។[2] ដូច្នេះ ពេលវេលានៃការចាប់ផ្តើមសកម្មភាពយោធា ឬនយោបាយធំៗ មិនមែនជាកត្តាចៃដន្យទេ ប៉ុន្តែជាផ្នែកមួយនៃការគណនាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់រដ្ឋ។ នៅពេលដែលមេដឹកនាំយល់ថា មាន «ឱកាសយុទ្ធសាស្ត្រ» សមស្រប ពួកគេច្រើនជ្រើសរើសធ្វើសកម្មភាពនៅពេលដែលខ្លួនគិតថា អាចទទួលបានផលប្រយោជន៍ខ្ពស់បំផុត ឬអាចកាត់បន្ថយហានិភ័យបានច្រើនជាងមុន។

ឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងមួយគឺ ការវាយលុកអ៊ុយក្រែនពីសំណាក់កងទ័ពរុស្ស៊ីក្នុងឆ្នាំ២០២២ ដែលត្រូវបានអ្នកវិភាគជាច្រើនយល់ថា ជាលទ្ធផលនៃការគណនាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ទីក្រុងម៉ូស្គូ ក្នុងការទប់ស្កាត់ការពង្រីកអំណាចរបស់ NATO និងការកើនឡើងនៃឥទ្ធិពលរបស់បណ្តាប្រទេសលិចនៅអឺរ៉ុបខាងកើត។[3]

ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ជម្លោះនៅមជ្ឈិមបូព៌ាដែលពាក់ព័ន្ធនឹងអ៊ីរ៉ង់ ក៏ត្រូវបានយល់ថា ជាផ្នែកមួយនៃការប្រកួតប្រជែងអំណាចក្នុងតំបន់ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងសន្តិសុខថាមពល អាវុធនុយក្លេអ៊ែរ និងតុល្យភាពអំណាចរវាងមហាអំណាច។[4]

ជាមួយគ្នានេះ គេចាំបានថាមានព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុង     ប្រវត្តិសាស្ត្រដែលកើតឡើងក្នុងខែកុម្ភៈ អាចលើកយកមកពិចារណាបានដូចខាងក្រោម៖

1. បដិវត្តន៍បារាំង (1848) : បដិវត្តន៍បារាំងឆ្នាំ 1848 បានផ្ទុះឡើងក្នុងខែកុម្ភៈ នៅទីក្រុងប៉ារីស ដោយសារការមិនពេញចិត្តរបស់ប្រជាជនចំពោះរបបរាជានិយមរបស់ព្រះបាទល្វីស-ភីលីព(Louis-Philippe) ដែលកំពុងប្រឈមនឹងវិបត្តិសេដ្ឋកិច្ចនិងការកំណត់សិទ្ធិនយោបាយ។ ការតវ៉ារបស់ប្រជាជននៅថ្ងៃទី 22–24 ខែកុម្ភៈ 1848 បានបង្ខំឱ្យព្រះអង្គបោះបង់រាជ្យ ហើយនាំទៅកាន់ការបង្កើតសាធារណរដ្ឋបារាំង    ទី២ (Second French Republic)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះក៏បានជំរុញឱ្យកើតមានចលនាបដិវត្តន៍នៅអឺរ៉ុបជាច្រើន ដែលត្រូវបានហៅថា          «និទាឃរដូវនៃប្រជាជាតិ» (Springtime of Nations)។
2. បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី (1917) : ការបះបោររបស់ប្រជាជន និងកងទ័ពនៅទីក្រុងប៉េត្រូក្រាដ( Petrograd) បាននាំឱ្យស្តេចសារ (Tsar Nicholas II) បោះបង់អំណាច បញ្ចប់របបសារីយ៉ា និងបើកផ្លូវទៅកាន់បដិវត្តន៍បុលសេវិក។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះ គឺជាចំណុចបត់ដ៏សំខាន់មួយក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្ររុស្ស៊ី និងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក ព្រោះវាបានបំផ្លាញរបបរាជានិយមចាស់ និងបើកផ្លូវទៅរកការកើតមានរដ្ឋសូវៀតនៅពេលក្រោយ។
3. កិច្ចប្រជុំយ៉ាល់តា (Yalta,1945) : មេដឹកនាំសម្ព័ន្ធមិត្តនៃរដ្ឋធំៗ ដូចជា ប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាម៉េរិក ហ្វ្រែងគ្លីន ឌី. រូសវែលត៍ (Franklin D. Roosevelt), នាយករដ្ឋមន្ត្រីអង់គ្លេស វីនស្តុន ឆឺឈីល (Winston Churchill) និងមេដឹកនាំសូវៀត យ៉ូសែប ស្តាលីន (Joseph Stalin) បានជួបប្រជុំគ្នានៅ Yalta ដើម្បីសម្រេចអនាគតអឺរ៉ុបក្រោយសង្គ្រាមលោកទី២។ កិច្ចប្រជុំនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធអំណាចពិភពលោកក្រោយសង្គ្រាម និងបានបង្ហាញពីការចាប់ផ្តើមនៃការប្រកួតប្រជែងរវាងមហាអំណាច។
4. បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់ (1979) : របបរាជានិយមរបស់ សាហ៍ ម៉ូហាំម៉ាត់   រ៉េហ្សា ប៉ាឡាវី (Shah Mohammad Reza Pahlavi) ត្រូវបានផ្តួល ហើយសាធារណរដ្ឋអ៊ីស្លាម ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមការដឹកនាំរបស់ លោកអាយ៉ាតូឡា ខូម៉ៃនី (Ayatollah Khomeini)។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះ បានផ្លាស់ប្តូរទិសដៅនយោបាយតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះវាមិនត្រឹមតែបញ្ចប់របប ដែលគាំទ្រដោយមហាអំណាចលិចប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្កើតរបបនយោបាយថ្មីដែលមានឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងលើតុល្យភាពអំណាចក្នុងតំបន់។
5. រដ្ឋប្រហារភូមា (2021) : កងទ័ពភូមាបានផ្តួលរដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលរបស់លោកស្រី អ៊ុង សាន ស៊ូជី (Aung San Suu Kyi) នៅថ្ងៃទី ១        ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២១ ដែលបណ្តាលឱ្យប្រទេសធ្លាក់ចូលក្នុងវិបត្តិនយោបាយយូរអង្វែង។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះ បានបង្ហាញពីភាពផុយស្រួយនៃការប្រែប្រួលប្រជាធិបតេយ្យ និងបានបង្កឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងខ្លាំងដល់ស្ថិរភាពនយោបាយក្នុងអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
6. សង្គ្រាមរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន (2022) : នៅថ្ងៃទី 24 ខែកុម្ភៈ 2022 រុស្ស៊ីបានបើកប្រតិបត្តិការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំលើអ៊ុយក្រែន ដែលក្លាយជាជម្លោះធំបំផុតនៅអឺរ៉ុបក្រោយសង្គ្រាមលោកទី២។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានធ្វើឱ្យសណ្តាប់ធ្នាប់សន្តិសុខអឺរ៉ុបរងការរញ្ជួយយ៉ាងខ្លាំង និងបានជំរុញឱ្យការប្រកួតប្រជែងរវាងរុស្ស៊ី និងបណ្តាប្រទេសលិចកាន់តែតានតឹងឡើង។
7. សង្គ្រាមអាម៉េរិក–អ៊ីស្រាអែល ប្រឆាំងអ៊ីរ៉ង់ (2026) : ប្រតិបត្តិការយោធារួមគ្នាបានចាប់ផ្តើមនៅថ្ងៃទី 28 ខែកុម្ភៈ 2026 ដោយការវាយប្រហារលើគោលដៅជាច្រើនក្នុងអ៊ីរ៉ង់ ហើយបានបង្កឱ្យមានការបាញ់ឆ្លើយតបដោយមីស៊ីល និងដ្រូនពីអ៊ីរ៉ង់ទៅលើមូលដ្ឋានអាម៉េរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តនៅមជ្ឈិមបូព៌ា។ បើពិនិត្យតាមទស្សនៈភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្ហាញពីការកើនឡើងនៃការប្រកួតប្រជែងអំណាចនៅមជ្ឈិមបូព៌ា ដែលពាក់ព័ន្ធទាំងបញ្ហាសន្តិសុខ ថាមពល និងតុល្យភាពអំណាចក្នុងតំបន់។

សរុបសេចក្តីមក ព្រឹត្តិការណ៍ជាច្រើនដែលកើតឡើងក្នុងខែកុម្ភៈ មិនមែនមានន័យថា ខែនេះមានអំណាចពិសេសក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ វាបង្ហាញពីការប្រសព្វគ្នារវាងអាកាសធាតុ ភូមិសាស្ត្រ និងការគណនាយុទ្ធសាស្ត្ររបស់មេដឹកនាំ។ នៅក្នុងភូមិសាស្ត្រនយោបាយ ពេលវេលាគ្រាន់តែជាឧបករណ៍មួយក្នុងការគណនាយុទ្ធសាស្ត្រ ខណៈមូលហេតុសំខាន់នៅតែស្ថិតនៅលើអំណាច ផលប្រយោជន៍ និងសន្តិសុខរបស់រដ្ឋ។ ដូច្នេះ ប្រវត្តិសាស្ត្របង្ហាញថា ពេលវេលានៃព្រឹត្តិការណ៍មិនមែនជាកត្តាសំខាន់បំផុតនោះទេ ប៉ុន្តែការគណនាអំណាច និងផលប្រយោជន៍ជាតិរបស់រដ្ឋធំៗ គឺជាកត្តាសំខាន់ដែលជំរុញឱ្យព្រឹត្តិការណ៍នយោបាយ និងយោធាធំៗកើតឡើង។

តារាងឧបសម្ព័ន្ធ

ព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗក្នុងខែកុម្ភៈ ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក

ឆ្នាំ	ព្រឹត្តិការណ៍	សារៈសំខាន់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយ
1848	បដិវត្តន៍បារាំង (February Revolution)	បញ្ចប់របបរាជានិយម Louis Philippe និងបង្កើតសាធារណរដ្ឋទី២
1917	បដិវត្តន៍រុស្ស៊ី (February Revolution)	បញ្ចប់របប Tsar និងបើកផ្លូវឱ្យបុលសេវិកឡើងអំណាច
1922	អេហ្ស៊ីបប្រកាសឯករាជ្យពីអង់គ្លេស	កំណើតរដ្ឋជាតិថ្មីនៅមជ្ឈិមបូព៌ា
1945	កិច្ចប្រជុំ Yalta Conference	កំណត់រចនាសម្ព័ន្ធអំណាចពិភពលោកក្រោយ WWII
1948	រដ្ឋប្រហារកុម្មុយនិស្តនៅ Czechoslovakia	ការពង្រីកអំណាចសូវៀតនៅអឺរ៉ុបខាងកើត
1956	Khrushchev Secret Speech	ចាប់ផ្តើម de-Stalinization ក្នុងសហភាពសូវៀត
1965	ការបំផ្ទុះការវាយប្រហារអាម៉េរិកលើវៀតណាមខាងជើង (Rolling Thunder planning stage)	ការពង្រីកសង្គ្រាមវៀតណាម
1972	Nixon ទស្សនកិច្ចប្រវត្តិសាស្ត្រទៅចិន	ការផ្លាស់ប្តូរតុល្យភាពអំណាចក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់
1979	បដិវត្តន៍អ៊ីរ៉ង់	បង្កើត Islamic Republic និងផ្លាស់ប្តូរភូមិសាស្ត្រនយោបាយមជ្ឈិមបូព៌ា
1986	People Power Revolution នៅ Philippines	បញ្ចប់របប Ferdinand Marcos
1989	សូវៀតដកទ័ពចេញពីអាហ្វហ្គានីស្ថាន	សញ្ញានៃការធ្លាក់ចុះអំណាចសូវៀត
1991	សង្គ្រាម Gulf War បញ្ចប់	សហរដ្ឋអាម៉េរិកក្លាយជាមហាអំណាចឯកឯងក្រោយ Cold War
2008	Kosovo ប្រកាសឯករាជ្យ	បញ្ហាអធិបតេយ្យភាព និងច្បាប់អន្តរជាតិ
2011	Arab Spring កើនឡើងខ្លាំង	បម្លែងនយោបាយក្នុងមជ្ឈិមបូព៌ា
2014	វិបត្តិអ៊ុយក្រែន និងការធ្លាក់របប Yanukovych	បើកផ្លូវទៅជម្លោះរុស្ស៊ី–អ៊ុយក្រែន
2021	រដ្ឋប្រហារភូមា	ការបញ្ចប់រដ្ឋាភិបាលស៊ីវិល និងវិបត្តិនយោបាយយូរ
2022	រុស្ស៊ីវាយលុកអ៊ុយក្រែន (24 Feb)	សង្គ្រាមធំបំផុតនៅអឺរ៉ុបក្រោយ WWII
2026	អាម៉េរិក និងអ៊ីស្រាអែល វាយអ៊ីរ៉ង់ (28 Feb)	កើនឡើងជម្លោះមជ្ឈិមបូព៌ា និងភាពតានតឹងអន្តរជាតិ

បញ្ជីឯកសារយោង

1. Black, Jeremy. War and the World: Military Power and the Fate of Continents, 1450–2000. New Haven: Yale University Press, 1998.
2. Gause, F. Gregory III. The International Relations of the Persian Gulf. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
3. Mearsheimer, John J. The Tragedy of Great Power Politics. New York: W.W. Norton, 2001.
4. Parker, Geoffrey. The Cambridge History of Warfare. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
5. Plokhy, Serhii. The Russo-Ukrainian War: The Return of History. New York: W.W. Norton, 2023.

---

[1] Jeremy Black, War and the World: Military Power and the Fate of Continents, 1450–2000 (New Haven: Yale University Press, 1998), 214–217.

[2] John J. Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics (New York: W.W. Norton, 2001), 29–35.

[3] Serhii Plokhy, The Russo-Ukrainian War: The Return of History (New York: W.W. Norton, 2023), 41–55.

[4] F. Gregory Gause III, The International Relations of the Persian Gulf (Cambridge: Cambridge University Press, 2010), 73–85.